Historia Białej Podlaskiej jest bardzo rozległym i ciekawym tematem, zasługującym na zdecydowanie większą publikację. Ogrom zagadnień oraz okres istnienia miasta pozwala na jedyne dotknięcie zagadnienia. Czasami jednak warto pozwolić sobie na tego typu szkic, gdyż nawet sami mieszkańcy, często nie zdają sobie sprawy jak bardzo dumni powinni być ze swojego miasta. Zapraszam zatem do zapoznania się z historią miasta Biała Podlaska w pigułce.

Osada puszczańska

Wraz z nastaniem roku 1385 i podpisaniem układu w Krewie powstały bardzo sprzyjające warunki dla rozwoju Korony i Litwy. Zlikwidowanie zagrożenia na granicy tych dwóch państw, spowodowało, że pogranicze stało się bardzo atrakcyjnym miejscem. Wzrost wymiany handlowej sprzyjał tym ziemiom, odgrywającym rolę szlaków komunikacyjnych i wymiany towarów.

Opóźnienie procesów urbanizacyjnych na terenach Litwy, spowodowało bardzo dynamiczne nadrabianie tych zaległości, wraz z „nowinkami” z Korony. Nie ominęły one ziem powiatu brzeskiego oraz Podlasia. Cechą charakterystyczną rozwoju miast na tych terenach, było „przyłączanie” się zabudowy miejskiej do już istniejących dworów i zamków szlacheckich oraz magnackich. Drugą cechą wpływającą na znaczenie terenów był rozwój miast targowych.

Na najwcześniejsze wzmianki o Białej natrafiamy w dokumencie Witolda, Wielkiego Księcia Litewskiego. Potwierdza on w nim, dobra międzyrzeckie Mikołaja Nasuty. Wymieniony zostaje dwór w Białej, stanowiący część włości międzyrzeckich. Ponownie pojawia się w 1499, w liście Aleksandra Wielkiego Księcia Litewskiego, który potwierdza Janowi Zebrzezińskiemu dobra po Mikołaju Nasucie.

Biała Litewska

Kościół farny pw.św. Anny

Napływ ludności w okolice dworu musiał się rozpocząć w XV wieku, jeszcze za Nasutowiczów. Później proces tylko się wzmagał, wraz z rozwojem znaczenia handlowego traktu łukowskiego. Wiek XV przyniósł ziemiom brzeskim okres licznej lokacji nowych miast. Wiązało się to, znowu, z wymianą handlową pomiędzy Litwą a Koroną. Miasta lokowano w odległości około 30 kilometrów od siebie, co odpowiadało dziennemu zasięgowi wozów kupieckich. W 1508 roku, po śmierci Jana Zebrzezińskiego Biała została wydzielona i jako oddzielny majątek trafiła Jerzemu Illiniczowi. Ustanowienie parafii i ufundowanie kościoła farnego przypada na rok 1525 i to zapewne jest data nadania majątkowi praw miejskich. Wtedy, zgodnie z prawami lokacji, nastąpiło wytyczenie rynku i sieci ulic, prostych, tworzących prostokąty.

Szlacheckie utarczki

Ród Illiniczów nie należał do spokojnych. Sprawował władzę nad miastem, nie przeszkadzało to jednak w rujnowaniu go, byle tylko wygrać utarczkę. W 1537 roku Szczęsny Illinicz niszczy groblę i młyn, najważniejsze budowle miejskie. W odwecie kuzynka, Anna z Illiniczów pali zabudowania w samym mieście. Do całej awantury dokładali się również sąsiedzi, właściciel pobliskiego Dokudowa, Piotr Bohuszewicz Bohowitynowicz w 1540 niszczy ledwie co odbudowany most na Krznie. W tym okresie mieszczaństwo przeszło proces „somoorganizacji”, wspierają reformację, zanika parafia rzymskokatolicka, miasto staje się ośrodkiem Kalwinizmu a następnie Arianizmu.


Przeczytaj również – z wizytą u Królowej Podlasia, Kodeń. Historia kradzieży papieskiego dobra, ucieczki przez pół Europy, klątwy i przebaczenia.


Biała Radziwiłłowska

Park Radziwiłłów - Biała Podlaska
Park Radziwiłłów – Biała Podlaska
W 1596 roku Białą przejmuje ród Radziwiłłów. W tym okresie najważniejszą osobą staje się Eufemia Radziwiłłowa z rodu Wiśniowieckich. Doprowadziła do ponownego odtworzenia parafii rzymskokatolickiego, budowy kościoła farnego pw. św. Anny oraz szpitala miejskiego. W XVII wieku o miasto dbał Aleksander Ludwik Radziwiłł, skupiający dobra dookoła miasta. Całość utworzyła w 1636 roku Hrabstwo Bialskie. Aleksander zarządził również budowę pałacu, godnego jego osoby. Dwór Illiniczów, usytuowany na grobli, nie spełniał jego oczekiwań. Budowa rozpoczęta w 1622 najprawdopodobniej ukończona została w połowie XVII wieku. Budowla została zaliczona do najpiękniejszych w Rzeczypospolitej doby Wazów. Sprowadzony architekt, Włoch Paweł Negroni zaprojektował założenie pałacowo-obronne. Zbudowano wały ziemne z bastionami, wzorując się na nowoczesnych rozwiązaniach holenderskich. Biała znajdująca się na Litwie, była jednocześnie dość blisko Warszawy dlatego też ród Radziwiłłów, chcąc odgrywać ważną rolę w państwie, uczynił Białą drugim najważniejszym miejscem w swoich włościach.

Biała Podlaska
Własność: www.mojepodlasie.friko.pl

Akademia Bialska

W 1628 roku powstała w Białej kolonia akademicka Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jej fundatorem i sprawcą był ksiądz Krzysztof Wilski Ciborowicz. Oddał cały swój majątek na cele akademii. Akademia wykształciła szereg znanych i zasłużonych obywateli. Spis najwybitniejszych

Obecnie znajduje się w nim liceum ogólnokształcące imienia J.I. Kraszewskiego.

Ciężki okres

Biała nie miała szczęścia w XVII wieku. Systematycznie płonęła (1627, 1629,1631,1635). Również okres wojen spowodował szereg zniszczeń. Wojska szwedzkie, siedmiogrodzkie, moskiewskie, nawet nasze własne przechodziły przez miasto, korzystając z jego zaopatrzenia. W latach 1653, 1656 i 1661 ziemie te dotknęły zarazy.W drugiej połowie XVII wieku ziemie hrabstwa bialskiego, podobnie jak większość ziem Rzeczypospolitej znacznie się wyludniły. Majątek liczyły o 42% populacji mniej.

Klasztor Braci Mniejszych Kapucynów wnętrze Biała Podlaska
Klasztor Braci Mniejszych Kapucynów wnętrze Biała Podlaska
Szczęśliwie z pomocą przybyli właściciele miasta, Michał Kazimierz Radziwiłł i jego żona. Korzystając ze swojej silnej pozycji na dworze zdobyli u Jana Kazimierza oraz Jana III Sobieskiego przywileje jarmarczne, podnosząc tym samym prestiż miasta. Ufundowali klasztor reformatów, odbudowali kościół farny i Akademię Bialską. W tym okresie zamek bialski był ważnym punktem życia politycznego państwa, często gościli na nim królowie oraz zjazdy stanów litewskich.

Rozwój miasta zatrzymały wojny północne, nieurodzaje i klęski głodu, w 1706 roku miasto ponownie pada łupem Szwedów.

W oczekiwaniu na upadek

Połowa XVIII wieku to okres rozwoju miasta, umacniania się rodu Radziwiłłów (budowa pałaców w Sławacinku i Roskoszy) oraz  porządkowania zabudowy miejskiej. Na te lata przypada również przechodzenie większości majątków w ręce miejskiej społeczności żydowskiej, powoli zaczynającej odgrywać bardzo ważną rolę w życiu miasta.

W 1764 roku miasto plądrują wojska rosyjskie. Na rok 1775 Biała przypadał spis wg ustawy podymnej. Pomimo ważnej roli miasta, liczyło sobie mniej niż 300 domów i zostało zakwalifikowane jako miasteczko rolnicze, co był dużą ujmą dla Białej Książęcej.

Upadek

Pożary w 1785, 1786 i w 1787, powódź, huragan oraz częste wizyty wojsk rosyjskich spowodowały dalsze marginalizowanie znaczenia miasta. Wraz z upadkiem Rzeczypospolitej upada również i Biała. Na domiar złego bezpotomnie umiera ostatni radziwiłłowski właściciel Białej, książę Dominik. Spowodowało to marginalizację zainteresowania włościami głównej gałęzi rodu. Pałac popada w ruinę, źródła podają, że był opuszczony a okna i drzwi zabite deskami.


Przeczytaj również: Czemu pokazujemy środkowy palec a nasi żołnierze salutują tylko dwom – Historia gestów.


Pod zaborami

Spis z 1829 roku wskazuje, że Biała liczyła sobie zaledwie 306 domów, liczba zbliżona do tej z 1775. Wskazuje to na ogromny zastój w rozwoju. Zabudowania Żydów i Chrześcijan były prawie w takiej samej liczbie. Spis przeprowadzony w 1864 wylicza 344 domy mieszkalne (zaledwie 66 murowanych), 5539 mieszkańców – 2032 Polaków, 3456 Żydów. 28 Niemców, 5 Francuzów i 18 Rusinów.

Biała Podlaska
Biała Podlaska
Zgodnie z tradycją, wojny napoleońskie przyniosły miastu zniszczenie, złupienie i ogołocenie  kasy miejskiej.
Okres względnej stabilizacji pomiędzy pokonaniem Napoleona a powstaniami, miasto wykorzystywało na stawanie na nogi i tak np. w latach 20 XIX wieku miasto posiadało już większość wybrukowanych ulic.

16.VIII 1830 roku w mieście wybuchł ogromny pożar. Zniszczenia sięgały 1/3 całej zabudowy. Propozycje wysyłane do władz w Warszawie, o dokonanie zbiórki publicznej aby wesprzeć poszkodowanych mieszkańców, zostały odrzucone. Szczęśliwie z pomocą przybył car Mikołaj I, który ofiarował pieniądze na odbudowę (tak, tak, dobry car Mikołaj). Niestety, dwa lata później odbudowa jeszcze się nie rozpoczęła. Wiązało się to z nakazem przedstawiania planów budowy oraz stawiania murowanych domów – widać dokopać potrafili już praprzodkowie ZUSu. Do 1832, jak raportował Jan Wierzbicki, „zarządca” majątkiem z upoważnienia Stefanii Radziwiłł, w mieście postawiono zaledwie pięć murowanych budynków. Pomimo uchylenia nakazu, do 1835 roku odbudowano zaledwie 41 domów (19 murowanych, w tym 15 żydowskich). Systematycznie jednak, miasto ponownie wracało do zdrowia, miało już w tym niezłą praktykę. Władze miejskie, wykorzystały możliwości przebudowy miejskiej, brukując dalsze ulice, stawiając oświetlenie.

Ale żeby nie było, że coś złego nas nie spotka

Wybuch powstania styczniowego, oczywiście przyniósł Białej nieszczęście. Za liczny udział młodzieży bialskiej w powstaniu (Akademia Bialska dobrze uczyła miłości do ojczyzny, trochę mniej pohamowania w wyciąganiu szabelki), w mieście zlikwidowano polskie władze. Wprowadzona została administracja carska. Zamknięto szkoły, kasacie uległ zakon reformatów i bazylianów. Polskie zakonnice zostały wyrzucone z miejskiego szpitala. Pozostawiono tylko jeden kościół katolicki, zaniedbaną świątynię św. Anny. Mieszkańcy zorganizowali zbiórkę i dzięki temu, udało się wyremontować budynek, załatać dziurawy dach i naprawić dzwonnicę.

Pod koniec XIX wieku Biała ruszyła z rozwojem. W 1878 roku miasto liczyło sobie 350 domów, 7112 mieszkańców, posiadała stację kolejową na trasie Warszawsko-Terespolskiej, dwie szkoły, gimnazjum, seminarium nauczycielskie. Przebudowane miasto miało łaźnię, oświetlenie ulic, studnie, kloaki publiczne. Zapewniło to spokój sanitarny a samo miasto pachniało przyjemniej.

Cichą ofiarą rozwoju stał się pałac. Został rozebrany. Ocalały dwa pawilony, kaplica, wieża bramna i brama forteczna. Reszta posłużyła do budowy np. kamienic na rynku miasta. Cegieł nie oddano, może jeszcze kiedyś ktoś się o nie upomni.


Przeczytaj również: gdzie jest pomnik lewatywy? Kto stawia rzeźby kaloryferów, w którym mieście w budynku można zobaczyć kamiennego łososia? Pomniki – ciekawostki.


A tu niespodzianka

Wybuch pierwszej wojny światowej nie przyniósł miastu większych zniszczeń (oczywiście nie ominęły Białej efekty prowadzenia Wielkiej Wojny, były jednak szczęśliwie, „delikatne”). Wojska austro-węgierskie i niemieckie wkroczyły na południowe Podlasie latem 1915 roku, wypierając wojska rosyjskie. Rozpoczęła się okupacja wojskowa, rekwizycje oraz rabunkowa gospodarka. Intensywna wycinka okolicznych lasów wymusiła na okupantach usprawnienie wywózki surowca. Wybudowano zatem 29 kilometrową kolejkę wąskotorową. Współcześni mieszkańcy Białej w dużej części nie wiedzą o jej istnieniu. Aleje Jana Pawła II, ulica Janowska to miejski odcinek wąskotorówki, jeszcze do dziś widoczne są zabudowania stacyjne.

Międzywojennie

Okres między wojnami był dla Białej pomyślny. Proces reorganizacji, rozpoczęty jeszcze przed I WŚ trwał nieprzerwanie. W 1939 roku budynków mieszkalnych było 2726, miasto posiadało dużą elektrownię, nowoczesną masarnie, dwie szkoły powszechne, Podlaską Wytwórnię Samolotów, banki, kina, stacje autobusową, dom ludowy i wiele innych. Granice miasta wytyczone w 1937 roku przetrwały aż do lat 70. Pod względem zwiększania się populacji, Biała była w czołówce wszystkich miast Polski. Chwilę przed 1 września 1939 liczyła sobie 20 743 osoby (13 606 katolików, 327 prawosławnych, 27 ewangelików i 6725 Żydów. Stała się również ważnym ośrodkiem przemysłowym. II-wojna światowa spowodowała, że dopiero w latach 60-tych miasto wróciło do swojej pozycji z 1939.

II wojna światowa i po wojnie

Kolejnym kamieniem wstrzymującym rozwój miasta był wybuch wojny w 1939. O ile struktura miejska nie ucierpiała zbytnio, to przemysł został zniszczony całkowicie. Niemcy wymordowali również prawie całą ludność żydowską.

Ale o to zapytajcie starszych mieszkańców miasta, póki jeszcze można.

Biała
Biała Podlaska

Zostaw po sobie ślad!